روندهای جهانی ال‌اس‌اف (LSF) و یادگیری از تجربیات جهانی

مقدمه

بیش از ۷۰ میلیون ناشنوای جهان بیش از ۳۰۰ زبان اشاره دارند که هرکدام زبانی طبیعی و مستقل از زبان‌های گفتاری هستند (سازمان ملل). زبان اشاره فرانسوی (ال‌اس‌اف) از مهم‌ترین زبان‌های اشاره اروپایی است و نقش تاریخی و نمادین در جهان دارد: مدرسهٔ ناشنوایان پاریس در قرن هجدهم الگو و «نیاکان» بسیاری از زبان‌های اشاره دنیا، از جمله زبان اشارهٔ آمریکایی، بوده است.

امروز ال‌اس‌اف از یک زبان حاشیه‌ای به موضوعی حقوقی، آموزشی و فناورانه در سطح جهانی تبدیل شده است. یک قطعنامهٔ سازمان ملل و یک قرارداد حقوق ناشنوایان (CRPD) با بند مربوط به زبان‌های اشاره، چارچوب حقوقی جهانی را شکل داده‌اند و کشورها به تدریج در حال اجرای آن هستند (سازمان ملل). دو حادثهٔ مهم در ۲۰۲۶ این روند را برجسته کرده است: هفتادوپنجمین سالگرد فدراسیون جهانی ناشنوایان و ۲۰مین سالگرد تصویب CRPD.

این مقاله بر اساس گزارش گارسیا (Garcia، ۲۰۲۵) روندهای جهانی در کاربرد و جایگاه ال‌اس‌اف را مرور می‌کند و سپس از تجربیات جهانی، به‌ویژه تجربهٔ فرانسه، درس‌هایی برای سیاست‌گذاری و توسعهٔ این حوزه استخراج می‌کند.

روندهای جهانی در کاربرد ال‌اس‌اف

۱. رسمیت قانونی و حقوقی زبان اشاره. یک روند جهانی، رسمیت قانونی زبان‌های اشاره است. در فرانسه، قانون ۲۰۰۵-۱۰۲ (۱۱ فوریهٔ ۲۰۰۵) ال‌اس‌اف را به‌طور رسمی به‌عنوان یک زبان مستقل شناسایی کرد و در دو مادهٔ آموزشی، حق انتخاب آموزش دو‌زبانه برای کودکان ناشنوا را تضمین کرد (Garcia، ۲۰۲۵). فدراسیون جهانی ناشنوایان (WFD) نیز CRPD را ابزار اصلی پیشبرد این حقوق می‌داند. در برخی کشورهای اروپایی مانند فنلاند، پرتغال، اتریش و مجارستان، زبان اشاره به قانون اساسی راه یافته است (Garcia، ۲۰۲۵).

۲. آموزش دو‌زبانه (زبان اشاره / زبان نوشتاری). الگو غالب در سیاست‌گذاری جهانی، آموزش دو‌زبانه است: کودک ناشنوا از کودکی با زبان اشاره و هم‌زمان با زبان نوشتاری کشور آموزش می‌بیند (Garcia، ۲۰۲۵). در فرانسه این رویکرد با برنامه‌های درسی رسمی ال‌اس‌اف از سال ۲۰۰۸ و برنامه‌های آموزش نوشتار به زبان اشاره (۲۰۲۳) تقویت شده است.

۳. فناوری و پیکره‌های داده. یک روند نوظهور و قدرتمند، ساخت پیکره‌های دادهٔ بزرگ برای پردازش خودکار زبان اشاره است. نمونهٔ بارز، پیکرهٔ Matignon-LSF (۲۰۲۴) است: نخستین پیکرهٔ دادهٔ بزرگ ترجمهٔ همزمان سخنرانی‌های دولتی فرانسه به ال‌اس‌اف، شامل ۳۹ ساعت ویدیو (Halbout و همکاران، ۲۰۲۴). این روندها راه را برای ترجمهٔ ماشینی زبان اشاره، یادگیری ماشین و ابزارهای دسترس‌پذیری هوشمند باز کرده‌اند.

یادگیری از تجربیات جهانی

درس‌های تجربهٔ فرانسه: پشت سر هم چالش‌ها باقی مانده است. بیست سال پس از قانون ۲۰۰۵، شکاف میان متن قانون و واقعیت هنوز بزرگی است. فقط سه آکادمی (منطقهٔ آموزشی) از مناطق فرانسه یک مسیر آموزش دو‌زبانهٔ کامل از دبستان تا پایان دبیرستان را ارائه می‌دهند و تنها حدود ۳/۵ درصد کودکان ناشنوا به آن دسترسی دارند (Garcia، ۲۰۲۵). والدین نیز اغلب اطلاعاتی دربارهٔ ال‌اس‌اف دریافت نمی‌کنند و بیشتر به مسیر کاشت حلزون و زبان گفتاری هدایت می‌شوند.

کشورها زبان اشاره را در سطح لایهٔ بالاتر رسمیت بخشیده‌اند. انجمن‌های ناشنوایان فرانسه، درخواست تکرار‌شوندهٔ گنجاندن ال‌اس‌اف در مادهٔ ۲ قانون اساسی را پیش می‌کشند، به استناد تجربهٔ فنلاند، پرتغال، اتریش و مجارستان (Garcia، ۲۰۲۵).

دسترس‌پذیری فناورانه در حال تبدیل‌شدن به استاندارد است. انتشار پیکره‌هایی مثل Matignon-LSF (Halbout و همکاران، ۲۰۲۴) نشان می‌دهد که ترجمهٔ همزمان سخنرانی‌های رسمی به زبان اشاره، وارد جریان اصلی شده است و سایر کشورها می‌توانند از این الگو برای ایجاد زیرساخت دادهٔ خود استفاده کنند. این حرکت با روندهای جهانی در راستای حقوق ناشنوایان هم‌راستاست (سازمان ملل).

جمع‌بندی

روندهای جهانی (سازمان ملل) نشان می‌دهند که ال‌اس‌اف و سایر زبان‌های اشاره از یک ابزار ارتباطی حاشیه‌ای به موضوعی حقوقی، آموزشی و فناورانه تبدیل شده‌اند. تجربهٔ فرانسه و دیگر کشورها (Garcia، ۲۰۲۵) یک پیام روشن دارد: رسمیت قانونی، بدون زیرساخت آموزشی و داده‌ای کافی، تحقق نمی‌یابد. برای پیشبرد کار، سه اولویت جهانی روشن است: تضمین دسترسی واقعی به آموزش دو‌زبانه، بهبود آگاهی و آموزش والدین و پزشکان، و سرمایه‌گذاری در پیکره‌های داده و فناوری زبان اشاره (Halbout و همکاران، ۲۰۲۴). این تجربه‌ها می‌توانند برای هر کشوری که در حال پیشبرد حقوق ناشنوایان است، نقشهٔ راه عملی فراهم کنند.